Savaşları ister dinsel açıdan, ister salt seküler ve insani bir bakışla ele alalım; bana göre savaşın insani ve vicdani olanı ile olmayanı birbirinden ayrılmalıdır.
Bu açıdan bakıldığında emperyalizmin ve sömürgeciliğin ne dinî ne de insani açıdan savunulabilecek bir tarafı vardır. Üstelik burada yalnızca İslam’dan söz etmiyorum. Hangi dine bakarsak bakalım, güçlü olanın zayıf olanı ezmesi, sömürmesi ve tahakküm altına alması için dinî bir gerekçe üretilemez.
Bir dinin mensuplarını başka bir dinin mensupları “kâfir” veya “dinsiz” olarak görüyorsa, bunun nihai hesabını verecek olan Allah’tır. İnsanların görevi, başkasını zorla kendi inancına sokmak değildir.
Zaten gerçek anlamda bir inanç, rıza ve gönüllülük esasına dayanır. İnsanları kılıç zoruyla bir dine dâhil etmeye çalışmak, inançtan çok kin, korku ve ikiyüzlülük üretir.
Bu nedenle tarihteki dinî savaşları da bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Bir toplum başka bir topluma zulmediyor, onu eziyor ve sömürüyorsa; mazlumun dinine, mezhebine veya kimliğine bakmadan onun yanında durmak bir “din savaşı” değil, zulme karşı durmaktır.
İslam tarihindeki fetihler de yalnızca “insanları zorla Müslüman yapmak” şeklinde açıklanamaz. Nitekim fethedilen bölgelerde insanların yüzyıllar boyunca farklı dinlere mensup olarak yaşamaya devam ettiği tarihsel bir gerçektir. Eğer amaç yalnızca kılıç zoruyla insanları din değiştirmeye mecbur bırakmak olsaydı, fetihlerin ardından insanların eski inançlarına dönmesi beklenirdi.
Burada Kur’an’ın Enbiya Suresi 105. ayeti dikkat çekici bir ölçü ortaya koymaktadır:
“Andolsun, Zikir’den sonra Zebûr’da da, ‘Arza muhakkak benim salih kullarım varis olacaktır’ diye yazmıştık.”
(Enbiya, 105)
Bu ayetin, Tevrat ve Zebur’daki benzer ifadelerle birlikte değerlendirilmesi de önemlidir. Bugünkü Kitab-ı Mukaddes’te Mezmurlar 37:29’da, salihlerin yeryüzünü miras alacağından söz edilir. İncil’de İsa Mesih’in Dağ Vaazı’nda ise “Ne mutlu o halimlere ki onlar yeri miras alacaklar” ifadesi yer alır.
Tevrat’ın İşaya bölümünde de savaşların sona ereceğine ilişkin dikkat çekici bir tasvir bulunmaktadır. İşaya 2:1-4’te insanların kılıçlarını saban demirlerine, mızraklarını bağcı bıçaklarına çevireceği; milletlerin birbirine karşı kılıç kaldırmayacağı ve insanların artık savaşmayı öğrenmeyeceği anlatılır.
Bu metinlerin ortak mesajı son derece açıktır: İnsanlığın ulaşması gereken hedef savaş değil, barıştır.
Nitekim bu düşüncenin sembolik bir ifadesi bugün Birleşmiş Milletler’in New York’taki merkezinde de yer almaktadır. Savaş araçlarının üretim araçlarına dönüştürülmesi, insanlığın ulaşması gereken medeniyet seviyesini anlatan güçlü bir mesajdır.
Peki bütün bunlar “Nasıl olsa gelecekte savaşlar bitecek, o zamana kadar insanlar istedikleri gibi savaşabilir” anlamına mı gelir?
Elbette hayır.
Savaş bir kader değildir. İnsan, irade sahibi bir varlıktır. Dolayısıyla ırkçı, emperyalist ve sömürgeci amaçlarla çıkarılan savaşların önlenmesi de insanların elindedir.
Bunun yolu ise yalnızca savaş başladığında tepki göstermekten geçmez. Asıl mesele, savaşı bir politika aracı olarak gören anlayışların güç kazanmasını engellemektir.
Dünya halkları; emperyalist ve sömürgeci politikalar izleyen hükümetlere, bu politikalara destek veren yapılara ve kendi ülkelerindeki işbirlikçilerine karşı demokratik iradelerini ortaya koymalıdır.
Çünkü insanlık tarihi bize şunu gösteriyor:
Savaşları yalnızca silahlar başlatmaz; savaşları önce zihniyetler başlatır.
Ve eğer insan, aklını, vicdanını ve iradesini kullanırsa o zihniyeti değiştirmek de yine insanın elindedir.